Bestrijden van de verdroging

De Mariapeel, de Deurnsche Peel en de Groote Peel vormen samen de Peelvenen; een uniek gebied op de grens van Brabant en Limburg. Het hele jaar genieten hier bewoners en bezoekers van de prachtige natuur en het bijzondere hoogveenlandschap. Het hoogveenlandschap wordt echter bedreigd door verdroging als gevolg van een te lage en instabiele grondwaterstand. Om het landschap ook voor de volgende generaties te behouden, zijn maatregelen genomen voor een duurzaam en (uiteindelijk) natuurlijk herstel van het hoogveen in de drie Pelen.

De Peelvenen is door de Europese Unie aangewezen als een zeer waardevol Natura 2000-natuurgebied, met de noodzaak om het te behouden en te beschermen. “Natura 2000-gebieden zijn de topnatuurgebieden in Europa waar vele bijzondere planten- en diersoorten in voor komen,” zegt Jeroen van Leijsen, omgevingsmanager van de provincie Noord-Brabant. “De turfwinning op industriële schaal in de vorige eeuwen heeft het gebied geen goed gedaan, althans niet als het gaat om de ontwikkeling van het hoogveenlandschap. De kanalen die zijn gegraven om de turf af te voeren zijn cultuurhistorisch zeer waardevol, maar veroorzaken ook dat het oppervlaktewater en het grondwater uit het gebied wegstroomt. Hoogveen daarentegen gedijt echter het best bij een hoge grondwaterstand en een voedselarm milieu.”

Natura 2000-natuurgebied
Afgewerkte kade Defensiekanaal.

Europese subsidie
Vooral in de zomermaanden kampten de Peelvenen met droogte en een instabiele grondwaterstand. “Het belemmert de continue aangroei van het veenmos,” weet Van Leijsen. “Komt nog bij dat het gebied wordt overspoeld met voedselrijke stikstofdeeltjes (vermesting) afkomstig uit de landbouw, verkeer en industrie. Al is dat een generiek probleem in Nederland. Het zorgt er in ieder geval voor dat er, in combinatie met de verdroging, andere platensoorten zijn gaan groeien. Waren de Peelvenen dertig jaar geleden nog heel open met een wijds karakter, tegenwoordig is het een meer dichtgegroeid gebied met andere boomsoorten (berken), grassen en struiken. Met de status van een Natura 2000-gebied heeft de Rijksoverheid de verplichting om het gebied in stand te houden met zijn oorspronkelijke begroeiing; een hoogveenlandschap in plaats van een bos. De Europese Unie heeft daarvoor ook een subsidie verleend van 4 miljoen euro, de helft van de totale kosten.”

Een stukje Indonesië in Nederland
Voor het behoud van het gebied, moeten dus de twee bedreigingen – verdroging of vermesting door stikstofdeeltjes – worden tegengegaan. Van Leijsen: “We hebben gekozen voor het aanpakken van de verdroging in combinatie met het stabiliseren van de waterstand, in zowel de Groote Peel als Mariapeel. En wel met een vergelijkbaar systeem als de rijstboeren in Indonesië. Er is een getrapt systeem gerealiseerd, waarbij het gebied is opgedeeld in hydrologische compartimenten, zodat het water langer vastgehouden kan worden. Het systeem is stuurbaar gemaakt met dammen en stuwen, zodat het kan meebewegen met de groei van het veenmos en de weersomstandigheden. Er waren reeds kades aanwezig in het gebied vanuit het turfwinverleden. In totaal zijn er in de beide peelgebieden 35 kilometer aan kades danwel opgehoogd, verbeterd of compleet nieuw aangelegd. Ook is er een kade rondom de Groote Peel aangelegd. Verder is 55 kilometer aan bestaande watergangen gedempt, afgedamd of ondiep gemaakt om de horizontale drainage tegen te gaan, waarbij  de zichtlijnen zijn behouden.” Dwars door de Groote Peel is de Eeuwselse Loop omgelegd, een watergang die veel water onttrok aan het gebied, naar de rand van het gebied langs de N279 provinciale weg. Op de rand van de Mariapeel is de bodem van het Defensiekanaal, een oude tankgracht, afgedicht en voorzien van kades om het wegstromen van water uit het natuurgebied te voorkomen.

Natura 2000-natuurgebied
Zandaanvoer kade 12.

Derde bedreiging
De Mariapeel kampte met nog een derde bedreiging, namelijk de aanwezigheid van Amerikaanse trosbosbessen, een bijzonder agressieve plantensoort die een groot deel van het natuurgebied (300ha) overwoekert. “Deze plantensoort is in de jaren vijftig op kwekerijen in de omgeving aangeplant en wordt nog steeds door lokale kwekerijen en tuinderijen gekweekt,” weet Lizette Koekkoek, omgevingsmanager bij Staatsbosbeheer. “Door vogels werden de zaden van deze struik door het hele gebied verspreid. De struiken overwoekeren de Mariapeel; ze zorgen voor schaduw en verdroging. Op sommige delen als een oerwoud met als gevolg dat het leefgebied van de inheemse dier- en plantensoorten verdwijnt. Momenteel bevinden we ons in de laatste fase van de rooiwerkzaamheden en dat geeft het gebied weer licht en ruimte, zodat veenmossen zich weer kunnen ontwikkelen. Daarmee helpen we het hoogveen zich te herstellen, uiteraard in combinatie met de nieuw aangebrachte kades, stuwen en dammen die mooi aansluiten op de al natuurlijke hoogtes in het landschap.”

Natura 2000-natuurgebied
Verondiepte watergang.

In de Deurnsche Peel tot slot zijn de landbouwactiviteiten uit het gebied gehaald, zijn eveneens hydrologische compartimenten aangelegd en is de bestaande watergang gedempt. “Via een gemaal wordt per peilvak het overtollig water in de Helenavaart gepompt,” zegt Van Leijsen. “De werkzaamheden in de Peelvenen zijn grotendeels afgerond. We hopen het net voor het broedseizoen in maart 2018 te kunnen afronden, al blijft ongetwijfeld de nodige nazorg noodzakelijk,” vult Lizette Koekkoek aan. “Bovendien staan we nog maar aan het begin van het hoogveenherstel. Het is nu aan de natuur om zijn werk te gaan doen.”

Tekst: Roel van Gils    |    Beeld: Staatsbosbeheer
Uitgelichte afbeelding: Hout knippen vanaf nieuwe zandkade Defensiekanaal.